Krčma kod Ace
498 Objavljeno 01 januar 2022 Autor: Đorđe Latinović

PERFEKTNA NEPOGODA.

BiH se nalazi u najgorem geopolitičkom trenutku pridruživanja EU. U gorem, nego sve druge zemlje, koje su joj do sada istorijski pristupale. Više je razloga za to. U kratkom vremenu, EU se našla pred ogromnim izazovima i preprekama vlastitog samoostvarenja, od ekonomske krize 2008. godine, Bregzita i odlaska Velike Britanije iz EU, preispitivanja i reformi vlastitog projekta, ratova u neposrednom susjedstvu  na granicama EU, migrantske krize do globalne pandemije koronavirisa. Takva isrpljena i nejedinstvena EU, sa poljuljanim transatlanskim savezništvom sa SAD,  našla se u konkurentskom rivalitetu prema Kini, Rusiji, Indiji, Turskoj i drugim globalnim izazivačima.  Svi ovi turbulentni događaji kumulativno su doveli do „evropske aritmije», preskakanja tihog i mirnog političkog kursa, koji je do tada vodio napretku ovu zajednicu država.  

Prema istraživanju Direkcije za evropske integracije BiH u julu 2019. godine 76,6%  ispitanika iz BiH bio je za članstvo BiH u EU, 2018. godine 56,6%, a 2017. godine 69%.  U posljednje vrijeme ankete istraživanja javnog mnjenja u BiH pokazuju, blagi pad nekada visoke podrška građana BiH pristupanju EU, što je posljedica šireg prisutnog evroskepticizma i razočarenja dosadašnjim strategijama EU u BiH i blokadama domaćih političara. U  BiH, kao i svim  zemlјama  koje  pristupaju  EU  postoje  tri  glavne  vrste  evropskih  orijentacija  građana: evroskeptici, evrorealisti i evrooptimisti. Takođe, u BiH postoje evroptimisti svih boja, od običnih evrofila do fanatičnih evroutopista. 

U prošlosti EU je u BiH imala samo neuspjehe. Zbog toga se EU u BiH plaši novih poraza. Otuda izostanak bilo kakvih novih inicijativa i stimulativnih mjera. BiH je u stanju evropske hibernacije, iznuđenog mirovanja. Za vrijeme beskrajnih evropskih integracija, zemlje ZB polako postaju politička „periferija evropske periferije“, nezaštićeno tržište sa jeftinom radnom snagom,  pljačkanjem prirodnih resursa, ekološkom devastacijom životne sredine, logor za  migrante bez novih razvojnih ideja.  Sa ovakvom indolentnošću same EU  i odsustvom reformi u BiH, zemlja se sigurno  neće uskoro pridružiti EU. EU mora dati jasan putokaz zemljama koje provode teške reforme za članstvo. Ako toga nema evroskepticizam će uništiti evropsku budućnost ovih zemalja.

EU-INTEGRACIJA ILI EUTANAZIJA? Svaka demokratski vođena država raspolaže različitim  strateškim alternativama u međunarodnim odnosima i spoljnoj politici. Sve one imaju prioritetni izbor, ali i različite mogućnosti, za promjenu globalnih geopolitičkih okolnosti. Na česta pitanja, postoji li alternativa ulasku BiH u EU, naši političari, papagajski ponavljaju, da ne postoji. Odgovor je jednostavan, alternative uvijek postoje, bilo da su one nametnute, pa time nevoljne ili su svjesno izabrane i planirane. Postoji apsolutna, negativna alternativa članstvu BiH u EU, a to je potpuna izolacija, zaostajanje i regresija. Pravo političko pitanje je, postoji li dobra, pozitivna alternativa EU? Za potrebe ove analize napravićemo jedan mali  misaoni eksperiment. U takvoj hipotetičkoj realnosti, zamislićemo  pet mogućih alternativa BiH članstvu u EU:

1. EU standardi bez formalnog članstva. Zemlјa formalno  ne traži pristup EU, ali usklađuje standarde i politike sa EU. Primjer ovakvog statusa su Švajcarska i Norveška. Ove zemlјe imaju potpisane sporazume o ekonomskoj saradnji sa EU, često su i u Šengenskoj zoni, imaju usklađene mnoge elemente ekonomske i carinske politike, ali zbog određenih svojih interesnih razloga, nisu i ne žele biti članice EU. BiH i zemlje ZB su jasno izrazile svoje političko opredjeljenje za punopravno članstvo u EU, tako da je u startu odbacila ovu alternativu. Za ovu opciju opredjeljuju se ekonomski samostalne, bogate i razvijene zemlje, koje ne trebaju spoljnu ekonomsku i političku podršku. BiH ne ispunjava kriterije za ovu opciju, što znači da ona otpada kao realna mogućnost.

2. Ekonomski status  umjesto političkog članstva u EU. Među alternativama  spominjana je i ideja da EU zemljama ZB ponudu model članstva u dvije ključne evropske institucije “Evropsko udruženje za slobodnu trgovinu (EFTA)” i “Evropski ekonomski prostor (EEA)”, umjesto  politčkog članstva u EU. EEA je oblik ekonomske integracije država koji je osnovan 1994. godine. Mnoge evropske zemlje su prije punopravnog članstva u EU prethodno prošle kroz Evropski ekonomski prostor, kao što su Švedska, Austrija i Finska. Danas se u EEA nalaze države Norveška, Island i Lihtenštajn. Sve članice EEA imaju pristup jedinstvenom evropskom tržištu, sa svim pravima i obavezama koje iz toga proizilaze, slobodom kretanja, svi zakoni EU odnose se i na njih, ali bez članstva u institucijama EU. Vidljivo je da su članice EEA uglavnom bogate države, koje su  ekonomski samoodržive, bez širih ekonomskih i političkih integracija, a siromašne zemlje poput BiH, ne mogu se razvijati bez pomoći finansijskih fondova i pravne prilagodbe u političkim institucijama EU, a to podrazumjeva punopravno članstvo u EU. Stručnjaci smatraju da ova ideja nije realna pošto zemlje ZB ne mogu ispuniti ni minimalne uslove za članstvo u EEA,  jer imaju slabe ekonomske performanse. 

3. BiH i zemlje Zapadnog Balkana mogu izabrati „privilegovano partnerstvo“ sa EU, koje se nudi Turskoj. Francuska, Nјemačka i Austrija Turskoj nude maglovito „privilegovano partnerstvo“, kao zamjenu za punopravno članstvo u Uniji. To je formula „manje od članstva, a više od kandidatskog statusa“. Turska koja je započela predpristupne pregovore sa EU još 2005. godine, ne prihvata „privilegovano partnerstvo“, već zahtjeva punopravno članstvo u EU. Pregovori Turske sa EU su u ovom trenutku blokirani, sa neizvjesnim ishodom.

4. Usljed zastoja proširenja EU, ponovo su aktuelizovane stare i nove ideje i politički projekti za regionalno integrisanje zemalja Zapadnog Balkana, pod raznim novim formativnim nazivima kao što su “Jugoistočna Evropa”, “Zapadni Balkan”, »Mali Šengen«, “Jugosfera”, »EU – goslavija«, i drugi. Tri zemlje ZB, Srbija, Albanija i Sjeverna Makedonija, pokrenule su 2019. godine, inicijativu “Mali Šengen”, neku vrstu regionalne verzije EU i trening vježbaonice, prije ulaska u EU, u strahu od moguće desetogodišnje blokade proširenja, dok se sama EU, ne konsoliduje, reformiše i integriše nakon Bregzita. Na kraju, iz tog procesa nastao je “Otvoreni Balkan”, kao paralelna privremena integracija tri zemlje ZB, koja je kompatibilna sa pristupanjem  EU. U pitanju je pozitivan prijekat, ali nikako ne može biti zamjena za punopravno članstvo u EU. BiH i ostale zemlje ZB treba da pristupe  ovoj inicijativi, jer je ekonomska saradnja u regionu najbolja za sve.

5. BiH i zemlje Zapadnog Balkana mogu ostati u položaju „status quo“. Zemlje Zapadnog Balkana ostaju bez članstva i tavore u političkoj izolaciji izvan globalnih  političkih i ekonomskih integracija. Ovo je najgora varijanta, koja bi oživjela ranije nacionalne animozitete, sitne surevnjivosti i balkanske zađevice i dovela do nove regionalne nestabilnosti, a možda čak i do novog ratnog sukoba. Kao što se iz navedenog opisa vidi, čini se da ne postoji dobra ili bolja alternativa članstvu BiH u EU.

BALKANSKI LIMB. Novi pristupi EU u pridruživanju zemalja Zapadnog Balkana, nisu dali očekivane rezultate napretka. Francuski predsjednik Emanuel Makron 2019. godine jasno je rekao da EU neće primati nove članice dok se EU sama institucionalno ne reformiše. U javnom pozivu Evropskoj uniji 2003. godine, predsjednici zemalja Zapadnog Balkana, Srbije, Albanije i Makedonije zatražili su od EU da zemlje ZB imaju pristup kohezivnim fondovima EU, odnosno da finansijski budu tretirane jednako kao članice EU, samo bez prava glasa, ali to nije tada prihvaćeno. U vrijeme predsjedavanja Romana Prodija Evropskom komisijom, (2003), lideri iz regiona u okviru jednog tink-tenka, razmatrali su mogućnost za pridruženo članstvo BiH i drugih zemalja ZB pri EU. Pridruženi status EU trebao je uključivati brojne ekonomske benefit i druge  pogodnosti bez prava odlučivnja   i političkog članstva. To je traženo kao neka vrsta komprimisa, između želje da se BiH pomogne, u situaciji kad nije sposobna ispuniti uslove i naših unutrašnjih institucionalnih nekapacitiranosti i opšte potrebe za ubrzanjem pristupanja zemalja aplikanata na članstvo. Na kraju,  i ta ideja je propala kao real-politički nekoherentna i neprovodiva. U javnim raspravama o proširenju, dugo je spominjana i ideja prijem zemalja ZB u EU po ubrzanoj proceduri, kao geopolitičko pitanje. Većina analitičara vjeruje u transformativnu moć evropskih procesa u BiH,  gdje bi se pomoću integracija u EU, dugoročno prevladala  strukturna konfliktnost BiH društva. U tom kontekstu EU se percipira kao sigurna kuća za nestabilnu BiH. Nekoliko takvih ranijih inicijativa, iz Mađarske i Slovenije, u međuvremenu je odbačeno.

Pet/šest zemalja ZB manje su od jedne Rumunije. Zato su neki dobronamjerni državnici i politički stručnjaci iz Evrope, predlagali da se sve zemlje Zapadnog Balkana  prime  zajedno u članstvo EU, kao što je deset zemalja Istočne Evrope  primljeno u EU 2004. godine. Kao glavni razlog za to navodi se  geopolitika  štita prema Rusiji i Kini,  zbog čega bi trebalo sniziti pojedne kriterije za njihov lakši prijem u EU. EU odbija bilo koji od ovih prijedloga i insistira na pojedinačnom napretku svake zemlje i individualnom prijemu.

BiH: TAMNI VILAJET ZA SVE. Sadašnju političku poziciju BiH u procesu evropskih integracija najbolje opisuje natpis na transparentnu sa jednog nedavnog protesta građana, na kome je pisalo: »BiH tamni vilajet za sve.« BiH je definitivno postala »evropski bolesnik« i balast za samu sebe i evropsko okruženje. Najgora opcija je da zemlje ZB postanu predmet geopolitičkog nadmetanja slabe EU i nadirućih pretendenata na ovaj prostor,  Kine, Rusije i Turske. Zemlje ZB ne smiju biti »gepolitički plijen«, već  dodana vrijednost EU. Zato zemlje ZB moraju EU, jasno staviti do znanja da žele biti članice EU, i vršiti konstantan  pritisak na EU za njihov prijem. Nažalost, to nije moguće bez unutrašnjeg političkog konsenzusa i elementarnog jedinstva.

Integracija u EU nije beskonfliktan proces, on nosi sa sobom mnoge složene odnose koji proizvde brojne tenzije. U posljednjim debatama  zvaničnika EU i analitičara evropskih instituta, objavljenoj u analizi Fondacije „Karnegi Evropa“, kao i na regionalnom „Balkanskom integracionom forumu“, u Podgorici, ponovljen je sumoran zaključak: Pridruživanje zemalja Zapadnog  Balakna EU, do daljnjeg je blokirano i nalazi se na čekanju,  bez jasnih mogućnosti ubrazanja procesa proširenja.  Da cinizam bude potpun,  EU će nastaviti da nam nudi  status  „počasnih susjeda“.  U okolnostima sporog pristupanja BiH-EU,  sveprisutni „pesimizam intelekta“ mora biti zamjenjen  još većim „optimizmom volje“ za članstvo. Bez jasne proevropske  reformske politike BiH ostaje lutalica izgubljena u pustinji koja  pokušava da uhvati daleku fatamorganu.

„Status quo“ je stanje koje od svih nas u BiH, na dugi rok,  pravi apsolutne gubitnike. BiH treba imati proaktivan stav i reformama vršiti pritisak na EU za članstvo u ovoj integraciji.Odlaganje proširenja EU, direktno okreće lokalne oligarhije, starim političkim resantimanima nacionalizma i populizma. Bez ubrzanog aktivizma naše pristupanje EU ostaje samo politička bajka bez hepienda.


Pratite ''Micro mrežu'':
    

Auto Janković