Na lijevoj obali rijeke Vrbaške, preciznije strmom uzvišenju Pavetnjak, smještena je srednjovjekovna tvrđava Vrbaški Grad ili Grad Marije Terezije, koja je krajem 2019. godine proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.
Ovaj grad se spominje 1293. godine kao Vrbaški grad ili Castrum Orbaszka i bio je sjedište tadašnje župe Vrbas.
U narodu ga zovu Grad Marije Terezije, po austrougarskoj kraljici Mariji Tereziji. Imao je veoma burnu istoriju, a često se pominje kako je ova utvrda vijekovima ”odbijala da umre”.
Ostaci tvrđave nalaze se na oko tri kilometra južno od urbanog dijela Gornjih Podgradaca, na na strmom uzvišenju Pavetnjak (285m nadmorske visine). Ispod grada je prije nekoliko godina pronađena i srednjovjekovna crkva sa polukružnom aspidom i kontraforima, koja se po predanju dovodi u vezu sa sv. Đorđem.
Pod gradom se razvijalo i predgrađe kao naselje, pa se smatra da su tako nastali i dobili svoj današnji naziv Podgradci, koji se prvi put pominju 1334. godine i predstavljaju danas najveće naselje u ovom kraju, a katastarskom površinom (8866 ha) su najveće mjesto na području Gradiške.
Prema mišljenju arheologa, Vrbaški grad nekada je bio jedno od najznačajnijih utvrđenja na putu od Lijevče polja ka planinskom masivu Kozare.
U Turističkoj organizaciji Gradiške trenutno rade na postavljanju signalizacije i obilježavanja ovog vrijednog nacionalnog spomenika.
/SeeSrpska/
