Prvog maja 1996. godine, tačno godinu dana nakon što su hrvatske vojne i policijske snage u operaciji “Bljesak” za samo 36 sati protjerale oko 15.000 Srba iz Zapadne Slavonije, na mostu u Gradišci se okupila jedna neformalna grupa ljudi.
Program obilježavanja
- Sveta liturgija (8.30)
- Pomen (10.30)
- Polaganje vijenaca i cvijeća
- Obraćanje zvaničnika
- Duhovni program
Inicijativa postala tradicija
Nije bilo pozvanih zvaničnika, nije bilo crkvenog protokola. Bili su tu izbjeglice koje su ostale u Gradišci i okolini i oni koji su došli iz Banje Luke, i četvorica ljudi čija je inicijativa taj dan postala tradicija – Zoran Lukić, Stanko Smoljanović, Janko Velimirović i Boro Martinović.
Predstavnik Udruženja Srba iz Hrvatske i Republike Srpske Krajine Petar Džodan, koji je i sam iz Zapadne Slavonije, bacio je vijenac sa sredine mosta u rijeku Savu. Bio je to prvi javni čin sjećanja na žrtve “Bljeska” – skroman, neformalan, ali snažan kao i ljudi koji su taj dan tu ćuteći stajali.
Most preko Save u Gradišci
Most preko Save u Gradišci nije bio slučajno odabran. Upravo preko tog mosta slobodan prelaz za izbjeglice, koje su spas tražile na drugoj obali bježeći od hrvatske vojske, trajao je 1. i 2. maja 1995. godine.
Tok izbjeglica prekinut je kad su hrvatske snage izvršile helikopterski desant u šumi Prašnik i presjekle jedini put Okučani – Stara Gradiška kod sela Nova Varoš.
Masovni pokolj
Na tom mjestu, nad izbjegličkom kolonom civila koja se kretala prema mostu i Gradišci počinjen je masovni pokolj.
Prema evidencijama Dokumentaciono-informacionog centra “Veritas”, koji vodi najdetaljniju dokumentaciju o žrtvama operacije “Bljesak”, Nova Varoš je bila jedna od najtragičnijih tačaka na putu povlačenja.
Kolone civila iz Okučana, Pakraca i okolnih sela – uglavnom žene, djeca i starije osobe – gađane su na samoj cesti artiljerijom i avijacijom, a značajan broj tijela pronađenih u tom rejonu kasnije je ekshumiran iz masovnih grobnica.
U cijeloj operaciji “Veritas” evidentira 283 poginulih i nestalih, od čega 114 civila.
Pojedinci su Savu prelazili i plivajući
Oni koji su uspjeli preći most i doći na desnu obalu Save bili su među sretnijima. Nakon stavljanja mosta pod hrvatsku kontrolu pojedinci su Savu prelazili i plivajući, probijajući se kroz šume i močvare danima nakon završetka borbi.
Četvorica članova Udruženja Srba iz Hrvatske i Republike Srpske Krajine – Lukić iz Zapadne Slavonije, Smoljanović i Velimirović sa Korduna, te Martinović iz Banije – predložili su da njihovo udruženje postane institucionalni nosilac komemoracije, a bacanje vijenca u Savu njen središnji i najsnažniji simbol.
Trideset godina kasnije
Trideset godina kasnije, 1. maja 2026. godine, program obilježavanja počinje Svetom liturgijom u Hramu Pokrova Presvete Bogorodice u Gradišci u 8.30 časova, posvećenom stradalim Srbima Zapadne Slavonije.
U 10.30 kod Spomen-obilježja posvećenog poginulim civilima i vojnicima održaće se pomen, nakon čega slijedi polaganje vijenaca i cvijeća, te obraćanje zvaničnika i duhovni program.
Na komemoraciji će biti prisutni predstavnici institucija Republike Srpske i Republike Srbije, rukovodstvo Grada Gradiška, delegacija 3. pješadijskog puka Republike Srpske, nevladine organizacije te Udruženje protjeranih Srba iz Zapadne Slavonije.
Do institucionalnog čina sjećanja uz prisustvo dvije države
Od četvorice ljudi bez protokola i jednog vijenca bačenog u rijeku – do institucionalnog čina sjećanja uz prisustvo dvije države. To je put koji je ova komemoracija prešla za trideset godina. A sve je počelo na sredini mosta, nad Savom, 1. maja 1996.
